Historia biblioterapii — od starożytności do współczesności

Starożytność — pierwsze „lekarstwa dla duszy"

Najwcześniejsze udokumentowane zastosowanie tekstów w celach terapeutycznych pochodzi ze starożytnego Egiptu. Kapłani w świątyniach Ramzesa II (ok. 1250 p.n.e.) czytali chorym teksty religijne i magiczne, wierząc w ich uzdrawiającą moc. Biblioteka przy świątyni nosiła grecką nazwę Psyches Iatreion — dosłownie „lecznica duszy".

W starożytnej Grecji lecznicze właściwości literatury dostrzegali filozofowie i lekarze. Arystoteles w Poetyce wprowadził pojęcie katharsis — oczyszczenia emocjonalnego przez doświadczenie tragedii. To koncepcja, która do dziś stanowi jeden z fundamentów biblioterapii. Soranos z Efezu, grecki lekarz z I w. n.e., przepisywał swoim pacjentom czytanie komedii lub tragedii zależnie od ich stanu psychicznego.

Rzym przejął greckie koncepcje. Marek Aureliusz i Seneka traktowali filozofię i literaturę jako narzędzie samoleczenia psychicznego. Cyceron pisał:„Książki są moim lekarstwem, gdy choroba mnie nawiedza".

Średniowiecze i renesans — słowo jako dar boży i ochrona

W chrześcijańskiej Europie słowo literackie nabrało wymiaru sakralnego. Klasztory przechowywały i kopiowały manuskrypty traktując tę pracę jako modlitwę. Czytanie Biblii, żywotów świętych i psalmów było zalecane chorym jako środek uzdrowienia duszy.

Ibn Sina (Awicenna) — arabski lekarz i filozof (980–1037) — w swoim monumentalnym Kanonie medycyny opisywał emocje jako czynnik zdrowia fizycznego. Zalecał czytanie, muzykę i rozmowy z mądrymi ludźmi jako terapię dla umysłu — co traktujemy dziś jako protobiblioterapię.

W renesansie biblioteki przybrały nowe znaczenie — stały się symbolem mądrości i ocalenia. Humanizm wyniósł literaturę do rangi narzędzia kształtowania człowieczeństwa. Erazm z Rotterdamu i Tomasz Morus pisali o literaturze jako o szkole cnót i empatii.

XIX wiek — biblioteki w szpitalach psychiatrycznych

Przełomem w formalizowaniu biblioterapii był wiek XIX. W tym okresie w Europie i Stanach Zjednoczonych zaczęto systematycznie wprowadzać biblioteki do szpitali psychiatrycznych.

W 1802 roku szpital psychiatryczny w Filadelfii jako jeden z pierwszych na świecie zorganizował bibliotekę dla pacjentów. W Europie podobne inicjatywy podejmowały szpitale w Anglii (York Retreat, 1796) i Francji. Lektura była przepisywana jako element reżimu terapeutycznego obok spacerów, pracy i muzyki.

W Wielkiej Brytanii John Minson Galt II opublikował w 1853 roku artykuł„On the Reading, Recreation and Amusements of the Insane" — pierwszą naukową pracę poświęconą terapeutycznej funkcji lektury w psychiatrii.

1916 — narodziny terminu „bibliotherapy"

W 1916 roku amerykański pastor, eseista i felietonista Samuel McChord Crothersopublikował w magazynie „Atlantic Monthly" artykuł, w którym po raz pierwszy użył słowabibliotherapy. Opisał w nim humorystyczną, lecz trafną wizję „Biblioteki Stosowanej" — miejsca, gdzie specjalista przepisywałby pacjentom konkretne książki jak leki.

Crothers był przede wszystkim pisarzem i kaznodzieją, nie psychologiem — ale jego tekst otworzył dyskusję, która zaowocowała dziesiątkami lat badań naukowych i instytucjonalizacją biblioterapii jako zawodu i metody.

XX wiek — biblioterapia jako dyscyplina naukowa

Po roku 1916 biblioterapia stopniowo zyskiwała naukowe podstawy. Kluczowe momenty:

Równolegle w Europie — szczególnie w Wielkiej Brytanii, Niemczech i Skandynawii — biblioterapia rozwijała się jako część szerszego ruchu arteterapii i muzykoterapii. Pojawiły się pierwsze prace teoretyczne definiujące biblioterapię kliniczną (skierowaną do pacjentów) i rozwojową (profilaktyczną).

Biblioterapia w Polsce

W Polsce biblioterapia jako zorganizowana dyscyplina zaczęła się rozwijać w latach 70. XX wieku, głównie w środowisku bibliotekarskim.

Więcej o roli bibliotekarzy i ich kompetencjach w Polsce czytasz w artykule Bibliotekarze jako biblioterapeuci — rola i kompetencje.

XXI wiek — nowe kierunki biblioterapii

Współczesna biblioterapia znacząco się rozwinęła i zróżnicowała. Nowe kierunki badań i praktyki:

Biblioterapia wchodzi również do nurtu prescriptive reading — przepisywania książek przez lekarzy pierwszego kontaktu. W Wielkiej Brytanii program Reading Well dostarcza listy rekomendowanych książek terapeutycznych do bibliotek publicznych i gabinetów lekarskich. To jeden z największych na świecie programów biblioterapii populacyjnej.